Reşadiyenin Ağız Özellikleri

                        15-REŞADİYE`DE AĞIZ ÖZELLİKLERİ

     Reşadiye ağzı; tipik Orta Anadolu ağız özellikleri yanında yerel özellikler de taşımaktadır. Hatta Reşadiye ağzı kendi coğrafi sınırları içinde bile az çok farklılıklar göstermektedir. Öyle ki, bir kelimenin Tozanlı yöresinde kullanılış biçimi ile İskefsir yöresinde, ya da Vakıf yöresindeki kullanılış biçiminde dahi farklılıklar vardır. Bazen, birbirine çok yakın köylerde de bu tip farklılıkların varlığına tanık olabilirsiniz.

            Bunu birkaç örnekle açıklamaya çalışalım: Tozanlı yöresinde "güzel" kelimesi "gözel" biçiminde telaffuz edilirken, aynı kelime İskefsir yöresinde "guzel ya da gozel" biçiminde kullanılır.

            Aynı şekilde "amca" kelimesinin söylenişinde de dikkat çeken bir durum vardır. Aynı ortak kültürün uzantıları olan Çamlıkaya ve Kızılcaören köylerinde bu kelime, değişik bir biçimde söylenmektedir. Çamlıkaya Köyü'nde "amuca" şeklinde söylenen kelime, Kızılcaören Kasabası'nda "emice" biçiminde söylenmektedir.

            Bu arada hemen şunu belirtmekte yarar var: Taşlıca ve Eskituraça'ın birbirine çok benzeyen ağız özelliği olduğu gibi, Hebüllü'nün, Çakraz'ın, Cimitekke'nin hatta İbrahimşeyh'in ağız özellikleri de birbirine çok benzer.

            Birinci gruptaki köyler, kelimeleri hem vurgulayarak telaffuz ederler, hem de yumuşatırlar. Yine bu köylerde "v" sesi, özellikle kelime başlarında "f" sesine dönüşerek biraz daha incelir ve yumuşar.

            İkinci grup köyler birinci gruptakilerle aynı coğrafyayı paylaştıkları halde, söyleyiş özellikleri sırasında gözle görülür değişiklikler vardır. Bu değişikliği daha çok fiillerde kolaylıkla hissedebilirsiniz. Birinci gruptakilerin aksine, bu köylerde kelime yumuşamaz, vurgulanmaz. Buna karşın kalınlaşır, uzar ve esner.

            Bu değişimi bir örnekle açıklamaya çalışalım: Taşlıca ve Eskituraç'ta (bazan Bereketli'de) "geliyor" kelimesinin söylenişindeki ağız özellikleri şöyledir: Üç hece de vurgulanır."g","l", "r" sesleri mümkün olduğunca yumuşar. Ve yine bu sesler alabildiğince esner. İkinci grup köylerde ise, durum, epeyce farklıdır. Aynı kelime bu köylerde kalınlaşır, sertleşir, son hecedeki "r" sesi düşer; "o" sesi,"a" ya dönüşür; son hece esneyerek "geliya" biçimini alır.

            Hasanşeyh, Kavaklıdere ve Cimitekke gibi köylerde, kelimenin son heceleri uzar ve esner: Kız kelimesi, "gıı" "gıyy", "giyy" şeklinde söylenir. "Gidiyor musun" kelimesinin söylenişi ise, aynen şöyledir: "Gediyon mu?"

            Yolüstü ve Nebişeyh köylerinde "lan" kelimesi, "lo" biçimini alır; sertleşir ve kalınlaşır. Bir de kendine özgü köyler vardır ki, bunları ağız özellikleri ,yönünden Reşadiye'nin diğer köylerinden kolaylıkla ayırabilirsiniz: Örneğin; Demircili Köyünde Karadeniz (özellikle Çarşamba ve Terme) aksanı; Çilhane'de Karaçay; bazı köylerin Kürt vatandaşlarının oturduğu mahallelerinde "Doğu" aksanı; Yenituraç Köyü'nde  de Rumeli aksanı daha belirgin bir şekildedir.

     Tüm bunların yanında, şunu da söyleyebiliriz: Bir dilin hem coğrafya, hem iklim, hem de sosyal temaslar sonucunda çeşitli değişikliklere uğradığı su götürmez bir gerçektir. İşte bu gerçeğin doğal bir sonucu olarak da Reşadiye ağzı, kendi coğrafyasından, sosyal aktivitesinden etkilenmiştir. Bugün Tozanlı yöresinde Sivas'ın ; Yağsıyan, Kuyucak gibi köylerde "Mesudiye" yöresinin ağız özelliklerini görebilirsiniz. Şimdi, Reşadiye'de ağız özelliklerini inceleyelim:

BAZI KELİMELERİN KULLANILIŞ BİÇİMİ VE YÖRESEL ADLARI

-Ne yapıyorsun? (Neydiyon, nediyon)

-Nasılsın?       (Nassın)

-Gidiyor musun?  (Gediyon mu)

-Gelelim mi?     (Gelek mi)

-Gelir misin?     (Gelü müsün)

-Emi             (Ey mi)

-Emi             (Bileyki)

-Ama            (Emme)

-Amca          (Amuca, emice)

-Kahve         (Gayfe)

-Hükümet     (Hökümet)

-Şimdi          (Şinci,şindik,şincik)

-Hemen        (Tez varıya, tez barıya)

-Karanlık      (Garanluh)

-Yatsı           (Yassu)

-Ne kadar      (Nağdar)

-Çimdik         (Cimcük, cümcük)

-Çıplak          (Cıbır)

-Kasvet          (Garamet)

-Bahane         (Mahana)

-Kaide           (Gayde)

-Zahire          (Zahra)

-Tane            (Dene)

-İşte              (Dey,daha)

-Tekerlek      (Tekir)

-Tekme          (Dekmük)

BİZDE ÖYLE DERLER

Gömleğe işlik, düğmeye ilik

Civcive cücük, alkışa çiplik

Yatağa yüklü, atkıya bürük

Çürüğe kütük derlerdi bizim ellerde.

            Cekete seku, araziye yazu

            Anneye abu, bulgur döğme soku

            Bohçaya çıhı, elbiseye pırtı

            Bilgine dahi derlerdi bizim ellerde.

Ayrana gatık, hindiye culuk

Çocuğa uşah, uzağa ırah

Tavana asturah, eve gonah

Çiviye mıh derlerdi bizim ellerde.

            Tokat'a Tohat, bibere issot

            Yazmaya çit, çekirdeğe çiğit

            Paraya pangonot, işçiye ırgat

            Koşmaya seğirt derlerdi bizim ellerde

Askere esger,tepsiye ilenger

Aceleye şipir şipir, havluya peşgir
İşarete işmar, konuşmaya dır dır

Köşke sedir derlerdi bizim ellerde.

            Patlıcana baldırcan, ipe urgan

            Tabaha sahan, elektriğe ceylan

            Çatıya dam, arkadaşa gadam

            Pijamaya don derlerdi bizim ellerde.

Okula mektep, öğretmene muallim

Ekine sap, çamaşıra esbap

Makarnaya erişte, halaya eme

Mandaya kömüş derlerdi bizim ellerde.

                                   Ömer EŞİGÜL

Not : Bu Bilgiler “Dünden Bugüne Reşadiye” adlı kitaptan alınmıştır.İzinsiz Kaynak Gösterilmeden Kullanılamaz 

Etiketler

Yorumlar